Uppruni jólakattarins 🐈
- Hlutverk: Óvættur, oft talið húsdýr Grýlu og Leppalúða. Refsar þeim sem ekki fá nýja flík (ný klæði eða spjör) fyrir jólin, annaðhvort með því að éta þá eða jólamatinn þeirra.
- Ástæða: Virkaði sem hvatning til fólks í bændasamfélögum til að klára ullarvinnslu og fatagerð fyrir jólin.
- Uppruni: Talið að hann eigi sér fornar rætur í heiðni og sé skyldur Jólahafri (*Julebukken*) í Noregi, en hlutverk hans er séríslenskt.
- Elsta Heimild: Þjóðsögur Jóns Árnasonar frá 1864.
Hverjir eru jólasveinarnir?
Jólasveinarnir eru þrettán í tölu og koma þeir til byggða einn á dag frá og með 12. desember fram að jólum. Þeir eru allir synir Grýlu og Leppalúða, sem eru bæði tröll. Jólasveinarnir eru misjafnlega illgjarnir og hafa hver sín sérkenni og eiginleika. Hér að neðan er tafla sem sýnir nöfn þeirra, eiginleika og dagana sem þeir koma til byggða:
| Nafn | Einkenni | Dagur |
|---|---|---|
Stekkjarstaur |
Laumast í fjárhús, eltir kindurnar og reynir að sjúga úr þeim mjólk. | 12. des |
Giljagaur |
Stingur sér inn í fjósið til að drekka mjólk eftir mjaltir. | 13. des |
Stúfur |
Lágvaxinn gaur sem skefur skorpu innan úr pottum og étur þær. | 14. des |
Þvörusleikir |
Tekur sleifar (þvörur) til að sleikja af þeim. | 15. des |
Pottasleikir |
Stelur pottum til að sleikja afganginn innan úr þeim. | 16. des |
Askasleikir |
Felur sig undir rúmi og sleikir askana (matardiskana). | 17. des |
Hurðaskellir |
Skellir hurðum, sérstaklega um nætur. | 18. des |
Skyrgámur |
Gráðugur í skyr. | 19. des |
Bjúgnakrækir |
Krókar til sín bjúgu (pylsur) úr rjáfri. | 20. des |
Gluggagægir |
Gægist inn um glugga til að hræða lítil börn. | 21. des |
Gáttaþefur |
Hefur stórt nef og þefar uppi laufabrauð. | 22. des |
Ketkrókur |
Notar krók til að ná í kjöt af trönum. | 23. des |
Kertasníkir |
Sækist í kertaljós og fylgist með börnum syngja jólalög. | 24. des |
Grýla og Leppalúði
Grýla
- Lýsing: Hræðileg tröllskessa, óvenjulega stór, með mörg höfuð, hnúfur og klær.
- Hlutverk: Að hræða óþekk börn, sem hún er sögð draga í sekkinn sinn til að sjóða og éta. Hún kemur ekki aðeins um jól.
- Sögulegur Uppruni: Nefnd í ritum allt aftur á 13. öld (t.d. Snorra-Eddu), þá sem almennt nafn á tröllskessum. Tenging hennar við jólin festist í sessi seinna (17. öld).
Leppalúði
- Lýsing: Eiginmaður Grýlu. Mun minni en hún, lúði í slitnum fötum (leppum).
- Hlutverk: Hann á mun minna hlutverk, er oftast bara meðhjálpari Grýlu.
- Sögulegur Uppruni: Yngri í þjóðsögunum en Grýla og er líklega búinn til til að vera andstæða hennar.
